Як ні парадаксальна, але менавіта ў Беларусі, у адрозненне ад Літвы і Польшчы, культ «Кастуся-касінера» недапушчальны. Бо “кастусёва-касінерскае паўстанЬне” было, па сутнасці, гістэрычна-агрэсіўнай рэакцыяй вярхушкі каталіцкай супольнасці на аляксандраўскія ліберальныя рэформы, якія знішчалі канчаткова ілюзорны прыгонны вырай, што праіснаваў амаль 350 гадоў. І калі ў аднародна-каталіцкіх Літве і Польшчы “Кастуся” яшчэ можна выдаць за нацыянальнага героя, бо, маўляў, канчатковая перамога ўсё спіша – ад Расіі ж праваслаўнай вызваліліся! – дык у католікаў РБ няма ніякіх шанцаў “вызваліцца ад праваслаўных русінаў”. Ані праз паўстанне, ані хітрасцю. Можна тролькі пабудаваць грамадства, у якой каталіцкая супольнасць, як меншасць, будзе мець паўнавартасныя канстытуцыйныя правы – фактычна аднаго з “су-заснавальнікаў” дзяржавы.

Менавіта такія, мірныя, мэты трэба было ставіць перад сабой і “каліноўцам”, і цвёрда іх дамагацца. Мінулага мы, канешне, не зменім, аднак мы можам, з Божае ласкі, паўплываць на будучыню. Таму “Кастусь” для нас – не “беларускі нацыянальны герой”, але наш, “літвінскі сукін сын”, або прынамсі асоба трагічная, але ніяк не вартая пераймання. Маліцца за яго і за тых, хто загінуў, можна і трэба, шанаваць памяць паўстанцаў, якія трагічна памыляліся, можна і трэба, лічыць паўстанне ўзорам, метафарай для сучаснай стваральнай дзейнасці – недапушчальна.

Так, паўстанцы, у большасці не хацелі вярнуць прыгон у чыстым выглядзе. Асабліва Каліноўскі. Але яны ўсе (і чырвоныя ў тым ліку) былі напалоханыя зсведамленнем таго, што губляюць адміністратыўны рэсурс уплыву на (пераважна праваслаўных) сялянаў, і не ведалі, як кампенсаваць падзенне гэтага рэсурсу. Я маю на ўвазе канкрэтна усход Літвы і асабліва ўласна Беларусь. Там паўстанне каталіцкай шляхты ўвогуле было поўным абсурдам, большым нават, чым “Плёшча Кастуся-2006”. Амаль з такім сама поспехам можна было ўздымаць паўстанне ў Пецярбургу.

Зусім іншым быў ідэйны і рэсурсны фон паўстання ў Царстве Польскім. Там яно, дарэчы, прынесла станоўчыя вынікі: страты актыву, у прапорцыі да аднародна каталіцкага насельніцтва, былі невялікімі, а паражэнне паўстання дазволіла высунуцца на першы план “пазітывістам” і пачалося актыўнае назапашванне польскага нацыянальнага капіталу.

У нас жа з паражэння паўстання нават не было каму здабыць урокаў, бо %% стратаў у каталіцкай супольнасці (адзіным суб’екце паўстання) быў у шмат разоў большым, чым у Царстве Польскім.

Абсалютнае неразуменне істотна адрознага становішча каталіцкай супольнасці ў Польшчы, Літве і Беларусі, якое, у рэшце рэшт, узыходзіць да рознага генэзісу католікаў Беларусі-Літвы і Польшчы, дало абсалютна трагічныя вынікі, якія далі сябе адчуваць яшчэ і ў 1944-59 гг. (фінальны акорд гэтай доўгай трагедыі)

Святкаваць з нагоды паўстання могуць толькі ворагі каталіцкай супольнасці РБ, якія адкрыта ці прыхавана радуюцца яе заняпаду.