У Беларусі (уключаючы як саму краіну, так і зацікаўленых выхадцаў з яе) існуе, па вялікім рахунку, 4 віды калектыўнай гістарычнай памяці пра ІІ Сусветную вайну:

- памяць руска-савецкіх патрыётаў (партызанаў, жаўнераў, эвакуваных, удоў, сіротаў і г.д.)
- памяць польскіх патрыётаў (АКаўцаў, забітых ксяндзоў, паваенных эмігрантаў)
- памяць габрэяў (вязняў і ахвяраў гета, партызанаў, жаўнераў, паваенных эмігрантаў)
- памяць паліцаяў і СБМаўцаў (таксама ўключаючы паваенных эмігрантаў)

Існуюць, канешне, розныя індывідуальныя варыяцыі і камбінацыі, але яны не могуць быць перададзенымі наступнаму пакаленню менавіта як калектыўная памяць. (Кшталту “а ў нашай вёсцы немцы цукеркі раздавалі, так бабця стрыечнага брата, здаецца, казала”)

Увесь паваенны час у якасці адзіна легітымнага у РБ існаваў першы від памяці. У канцы 1980-х яго манаполія была пастаўленая пад сумнеў, і ў якасці галоўнай альтэрнатывы быў высунуты чацверты: памяць паліцаяў і СБМаўцаў (мясцовага гітлер-югенда). Паводле нацыяналістаў, менавіта гэты від памяці і з’яўляецца адзіным “сапраўдным нацыянальным для беларусаў”, а першыя тры мусяць быць ліквідаванымі як “акупанцкія” або “зманкуртаваныя”.

Але насамрэч, першыя 3 віды – усе па-свойму легітымныя. Хаця 1-шы і згубіць манаполію, але не права на існаванне, і нават – не большасць. Узрасце значэнне 2-х мінарытарных – 2-га і 3-га. Бо ўсе яны – частка значна больш доўгіх сістэм калектыўнай гістарычнай памяці, эпічных, векавых. І таму, хаця іх узгадненне не ўяўляецца лёгкай справай, яны могуць суіснаваць. А вось 4-му, паліцайскаму – не толькі не ўдасца навязаць сваю манаполію, але і, спадзяюся, ён будзе з пагардой і праклёнамі адкінуты ЎСІМІ сумленнымі грамадзянамі РБ.